Akademik Dergi Yayıncılığı

aytekin-alcelik-kitap

 

3. Ülkemizde Open Journal Systems (OJS) Kullanımı

Açık dergi sistemleri (ADS), Dünya’da ve Türkiye’de en çok kullanılan ücretsiz online makale süreci yönetim sistemidir. ADS yapı bakımından bütün bilim veri tabanları için standart bir yapıya sahiptir. Ancak bu standart yapı günümüz koşullarında online makale süreci içerisinde editör, hakem, yazar ve sekretarya açısından pek çok işlem basamağında zorluklara neden olmaktadır.

Ülkemizde TÜBİTAK ULAKBİM tarafından Eylül 2013 tarihinden itibaren yürütülmeye başlanan “DergiPark” Projesi ile ulusal akademik dergilerin kalitesini ve uluslararası etkisini artırmak amacıyla elektronik ortamda bir dergi yönetim sistemi kurulmuş ve dergi barındırma hizmeti verilmeye başlanmıştır. Bu süreç içerisinde 2015 yılı itibariyle 681 kayıtlı dergi (114’ü yayın hayatına ilk defa Dergipark ile başladı), 149.686 makale ADS yapısında görüntülenebilir hale gelmiştir. Bu proje sayesinde kısa süre içerisinde EBSCO, Akademik Google ve OpenAIRE gibi dünya çapında etkili akademik veri tabanlarının desteği ile tamamen kurallarına uygun arşivleme alt yapısı ile ulusal yayınlarımızın uluslararası görünürlüğü ve atıf yapılabilirliği artmıştır.

ADS online yayıncılık süreci içerisinde arşivlenme bakımından kusursuz bir alt yapıya sahip olmakla birlikte editörler kurulu, hakem, yazar ve okuyucu açısından kullanılabilirliği oldukça zor bir online makale süreci yönetim sistemidir. Dergipark ta yer alan dergi editörlerinin kullanmakta olduğu bir e-mail listesi arşivinde 2013 yılından bu yana yüzlerce konu başlığında sorun paylaşılmış olup bunların sadece küçük bir kısmı için çözümü üretilebilmiştir.

Günümüzde kullanılmakta olan pek çok profesyonel online makale süreci yönetim sistemleri, akademik yayıncılığın tüm basamaklarında sorunsuz çalışmaktadır. Bu yazılımlarda çeşitli basamaklarda farklı kullanıcı yetkilendirmelerine sahip kişilerin tümü sistemi sorunsuz bir şekilde kullanmaları gereklidir. ADS yönetim algoritması aşağıdaki gibidir (Şekil 1).

ojs

Farklı kullanıcı profilleri için sunulan çözümler güncel sistemlerde benzer şekillerde sunulmakla birlikte, ADS bu konuda yetersiz kalmaktadır. Ülkemizde kullanılmakta olan ücretli online makale süreci yönetim sistemleri ise kullanışlı fakat yüksek maliyet, yayıncılık, arşivleme ve görünebilirlilik (atıf açısından) basamaklarında eksiklikleri mevcuttur. Yazılım altyapısı olarak son derece iyi olan ADS nin günümüz koşullarında yeniden yorumlanarak çeşitli basamaklarında yapılacak iyileştirmeler, ülkemiz koşullarında çok sayıda derginin yayınlıcık süreçlerini kolaylaştırması açısından son derece gereklidir. Bir ülkenin akademik anlamda ürettiği değerlerin, uluslararası etkilerinin en önemli belirleyicileri; atıf yapılabilirliliği dolayısı ile görünürlülüğüdür (Şekil 2).

 atiflar

Ülkemiz akademik anlamda nüfusuna göre olması gereken sıralamanın oldukça gerisindedir. Bu nedenden dolayı akademik dergilerin yayın süreçlerini kolaylaştıracak girişimler hem ülkemizi akademik anlamda üst sıralara taşımada, hem de mevcut dergilerin uluslararası arenada daha fazla söz sahibi olmasında hayati öneme sahiptir.

ADS’nin çeşitli basamaklarındaki sorunları kategorik olarak şu şekilde inceleyebiliriz;

  1. Editör alanı ile ilgili olanlar:
    1. Gelen makalenin ilk kontrolünü yapacak sekretarya basamağı bulunmuyor. Gelen yazıdaki usul hatalarının düzeltilmesi istendiğinde direkt olarak revizyon basamağı başlıyor.
    2. Gelen makalelere sistemin otomatik atadığı isimler uzun ve karmaşık rakamlardan oluşuyor. Ek dosyaların tek seferde görüntülenmesi sağlanamıyor. Bu basamaktaki hatalar yüzünden dizgi aşamasında şekillerin yeri kayıyor.
    3. Gelen yazıya ve yazara ait akademik göstergeler için her hangi bir kısayol erişimi yok.
    4. Aktif hakem süreci ve arşivlenen yazılar (Reddedilen, kabul, minör revizyon…) için tasniflenmiş bir panel yok. Bütün yazılar tek bir ortamda görüntüleniyor.
    5. Revizyon basamaklarına olan yazılar takip edilemiyor. Yeni hakem atama ile ilgili problemler yaşanıyor.
    6. Hakem seçimi esnasında yazının branşı ile ilgili hakemlerin ön sıralarda görüntülenmesi ile ilgili bir opsiyon yok.
  2. Hakem alanı ile ilgili olanlar:
    1. Gelen makalenin literatürdeki değeri hakkında bilgi sahibi olunacak kısayol ve erişimler mevcut değil.
    2. Gelen makalenin dosya ve ekleri tek bir dosya halinde görüntülenemiyor.
    3. İstenen eleştiriler ile ilgili verilen kararlar çoğu zaman sonuçlandırılamıyor (yapılması gerekenlere dair belirgin görsel ve ayrıntılı yönlendirme yok)
    4. Hakemliğe başlamak için standart değerlendirme formları dergilerde hazır değil. Çoğu dergi editörü bunları oluşturamıyor.
  3. Yazar ile ilgili olanlar:
    1. Bir dergiye kayıt olurken özellikle yazar seçeneği belirtilmez ise dergiye kesinlikle yazı yüklenemiyor.
    2. Yazı yükleme esnasında yazarı uyaracak görsel ve yazılı ayrıntılı bilgi bulunmuyor.
    3. Yazarların isimleri eklenirken yazarlar ile ilgili kullanılmayan pek çok detay bilgi isteniyor. Bu bilgilerin girilmesi esnasında zaman aşımı olabiliyor. Yazarların sırasını değiştirmek son derece karışık ve hata ile sonuçlanıyor.
    4. Makale verileri yüklenirken tek adımda çoklu dosya ya da tanımlı dosya yüklenmesi yapılamıyor.
    5. Pratik kurum bilgileri eklenme alanı yok.
    6. Yazarların branş bilgilerine ait standart tanımlama alanı yok.
    7. Yüklenmesi zorunlu dosyalar dergi için özel olarak tanımlanamıyor.
    8. Yazıların editör, hakem veya revizyon basamakları takip edilemiyor. Yazı editörde iken hakeme iletilene kadar yazıda değişiklikler yapılabiliyor (güvenlik açığı).
    9. Yazı yükleme basamakları pek çok ulusal ve uluslararası online makale sistemlerine göre sıra dışı ve karmaşık.
    10. Makalenin taslak düzeltme basamakları son derece karışık.
    11. Revizyon gelen yazıda editör hakem yorumlarını özel olarak eklemez ise görmek mümkün olmuyor.
  4. Dergi okuyucusu ile ilgili olanlar:
    1. Okumayı kolaylaştırıcı okuma seçenekleri ve görsellik yetersiz.
    2. Atıf araçlarında makalelerin kısaltılmış isimlerine atıf yapılamıyor.
    3. Endnote aracı ile atıf yapıldığında, makaleye ait tüm datalar endnote’a aktarılamıyor.
    4. Makalelere ait istatistiksel veriler yeterince mevcut değil.

 

KAYNAKLAR

Public Knowledge Project. “Open Journal Systems Usage” https://pkp.sfu.ca/ojs/ojs-usage/ Son erişim tarihi: 01 Temmuz 2015.

Laakso M, Welling P, Bukvova H, Nyman L, Björk B-C, Hedlund T (2011) The Development of Open Access Journal Publishing from 1993 to 2009. PLoS ONE 6(6): e20961. doi:10.1371/journal.pone.0020961

Edgar, Brian D., & Willinsky, John. (2010). A Survey of the Scholarly Journals Using Open Journal Systems. Scholarly and Research Communication, 1(2): 020105, 22 pp.

Tübitak Ulakbim Dergipark. “DergiPark Hakkında” http://dergipark.ulakbim.gov.tr/index2.php?p=hakkinda Son erişim tarihi: 06 Temmuz 2015.

OpenAIRE, “Data Providers” https://www.openaire.eu/search/datasource?datasourceId=openaire____::85e51732975595215ae3c2514e272ce6  Son erişim tarihi: 08 Temmuz 2015.

Dergipark-List, “Dergipark-list Arşivleri” http://lists.ulakbim.gov.tr/mailman/private/dergipark-list/ Son erişim tarihi: 08 Temmuz 2015.

Public Knowledge Project Support, “Forum”, http://pkp.sfu.ca/support/forum/index.php Son erişim tarihi: 08 Temmuz 2015.

Alçelik, A. DergiPark Açık Dergi Sistemleri Eğitim Toplantısı, “Editör Penceresinden Dergi Ayarları”, http://dergipark.ulakbim.gov.tr/public/site/meetings/29Mayis2014/slides/DrAytekin_Sunum1.pptx Son erişim tarihi: 09 Temmuz 2015.

Alçelik, A. DergiPark Açık Dergi Sistemleri Eğitim Toplantısı, “Yazar ve Editör Penceresinden Makale Başvurusu”, http://dergipark.ulakbim.gov.tr/index2.php?p=meetings  Son erişim tarihi: 09 Temmuz 2015.

Willinsky, J., Murray, S., Kendall, C., & Palepu, A. (2007). Doing medical journals differently: Open Medicine, open access, and academic freedom. Canadian Journal of Communication, 32(3), 595-612.